Ðã có tổ chức chuyên trách về
quyền sở hữu trí tuệ là Tổ chức Sở hữu Trí tuệThế giới (WIPO), tại sao WTO còn
điều chỉnh vấn đề này?
WTO chỉ điều chỉnh những khía
cạnh của quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến thương mại. Tên gọi của Hiệp
định TRIPS đã nói lên điều này. Tuy nhiên, vì Hiệp định TRIPS có dẫn chiếu đến
các điều ước quốc tế khác trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ (Công ước Berne, Công
ước Paris, ...) và Hiệp định TRIPS thường được nhắc đến trong các cuộc đàm phán
thương mại nên người ta có cảm tưởng đây là hiệp định bao trùm trong lĩnh vực
này.
Tại sao ngày nay vấn đề quyền
sở hữu trí tuệ lại được quan tâm mạnh mẽ đến vậy?
Đó là do sự thay đổi trong cơ cấu
các yếu tố tạo nên giá trị hàng hoá. Ở thời kỳ sản xuất nông nghiệp, phần lớn
giá trị của nông sản là do lao động cơ bắp của người nông dân bỏ ra. Đến thời
đại công nghiệp, máy móc đã dần dần thay thế lao động cơ bắp trong tỷ lệ giá
trị hàng hoá. Ngày nay, khi mà nhiều nước đã chuyển sang nền kinh tế tri thức
thì hàm lượng trí tuệ trong sản phẩm và dịch vụ ngày càng lớn lên, trở thành một
yếu tố quyết định tính cạnh tranh. Một container máy điện thoại di động có giá
trị lớn hơn một container xe máy, và càng lớn hơn giá trị của một container sắn
lát. Do vậy, quyền sở hữu trí tuệ càng được người ta chú trọng bảo vệ.
Xin cho biết nội dung cơ bản
của Hiệp định TRIPS.
Nói vắn tắt, Hiệp định TRIPS quy
định những tiêu chuẩn bảo hộ tối thiểu đối với các quyền sở hữu trí tuệ và đưa
ra các biện pháp nhằm đảm bảo thực hiện các quyền đó.
Các đối tượng của quyền sở hữu
trí tuệ là gì?
Các đối tượng của quyền sở hữu trí
tuệ là các loại hình sáng tạo khác nhau mà con người nghĩ ra. Các đối tượng này
cùng với chủ thể của quyền sở hữu trí tuệ là mục tiêu bảo hộ của Hiệp định
TRIPS và các điều ước quốc tế khác.
Xin cho biết rõ hơn về các loại
đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ.
Người ta đã nhóm các loại hình
sáng tạo của con người thành một số loại đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ sau
đây:
- Bản
quyền
- Bằng
sáng chế
- Thương
hiệu
- Kiểu
dáng công nghiệp
- Sơ
đồ bố trí mạch tích hợp
- Chỉ
dẫn địa lý
Ngoài bản quyền, các quyền còn lại
được gọi chung là quyền sở hữu công nghiệp.
Tại Việt Nam, các vấn đề
về bản quyền do Cục Bản quyền Tác giả (Bộ Văn hóa – Thông tin) xem xét giải
quyết. Các quyền còn lại thuộc phạm vi quản lý của Cục Sở hữu Trí tuệ (Bộ Khoa
học và Công nghệ).
Sự phân biệt giữa bản quyền và
các quyền sở hữu công nghiệp là gì?
Bản quyền còn được gọi là quyền
tác giả. Ðây là quyền đối với các tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học. Ngoài
việc có thể đem lại giá trị kinh tế cho tác giả giống như ở các quyền sở hữu
công nghiệp, bản quyền còn đảm bảo quyền nhân thân của tác giả hay nói cách
khác là đảm bảo uy tín, danh dự của tác giả gắn với tác phẩm của mình.
Như vậy, có thể tạm hiểu những gì
được gọi là "tác phẩm" tức là có bản quyền.
Xin cho một số ví dụ về việc vi
phạm bản quyền.
Trong thực tế, bản quyền có sự thể
hiện khá phong phú nên các dạng vi phạm bản quyền cũng khá đa dạng.
Một số ví dụ:
- Một bài
báo sao chép lại bài báo khác.
- Nhà
xuất bản in, tái bản sách mà chưa có sự đồng ý của tác giả.
- Ca sĩ
biểu diễn, ghi âm, thu hình bài hát mà không có sự thỏa thuận của nhạc sĩ sáng
tác.
- Bộ phim
bị thu trộm và nhân bản trên băng video hoặc đĩa VCD để bán.
- Chương
trình máy tính bị bẻ khóa.
Bản chất của việc bảo hộ quyền
sở hữu trí tuệ là gì?
Từ góc độ vật chất, bảo hộ quyền
sở hữu trí tuệ là nhằm đảm bảo cho người sáng tạo có thể khai thác giá trị kinh
tế từ các sản phẩm sáng tạo của mình để bù đắp lại công lao sáng tạo.
Việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ
luôn gắn với thời hạn bảo hộ. Ví dụ tác phẩm điện ảnh được bảo hộ 50 năm, thiết
kế bố trí mạch tích hợp có thời hạn bảo hộ là 10 năm.
Hết thời hạn này, các sáng tạo trở
thành tài sản chung của nhân loại và tất cả mọi người có thể khai thác, sử dụng
mà không phải xin phép hoặc trả thù lao cho người sáng tạo.
Tại sao Hiệp định TRIPS đã công
nhận sự bảo hộ đối với các quyền sở hữu trí tuệ mà lại còn buộc người có bằng
sáng chế phải cung cấp thông tin về sáng chế đó cho công chúng?
Trong khi bảo hộ bằng sáng chế để
tạo điều kiện cho người sáng chế có thể bù đắp chi phí nghiên cứu, Hiệp định
TRIPS cũng chú trọng đến lợi ích của toàn xã hội bằng việc yêu cầu người sáng
chế phải cung cấp thông tin về sáng chế để những người khác có thể nghiên cứu,
phát triển sâu hơn nữa và tránh lãng phí nguồn lực, thời gian, kinh phí
vào những vấn đề đã được sáng chế.
Trong thời gian bảo hộ sáng chế, những người khác chỉ được sử dụng thông tin về
sáng chế để nghiên cứu chứ không phải để kinh doanh, trừ phi đã được người sở
hữu bằng sáng chế cho phép.
Việc tăng cường bảo hộ quyền sở
hữu trí tuệ đem lại lợi ích gì cho các nước đang phát triển?
Có hai lợi ích chính:
- Ngăn chặn
được sự sản xuất và tiêu thụ hàng giả, hàng nhái. Hàng giả, hàng nhái đều là
những sản phẩm vi phạm quyền sở hữu trí tuệ và gây thiệt hại cho nhà sản xuất
chân chính cả về doanh thu và uy tín. Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ sẽ giúp loại
bỏ các sản phẩm này ra khỏi thị trường, đảm bảo quyền lợi của cả nhà sản xuất
chân chính và người tiêu dùng.
- Khuyến khích
sáng tạo tại chỗ và chuyển giao công nghệ. Nhiều nhà phát minh trong nước và
các nhà đầu tư nước ngoài thường nản lòng khi không có chế độ bảo hộ quyền sở
hữu trí tuệ đủ mạnh ở nước sở tại, họ không có động lực để sáng tạo và cũng
không muốn đem công nghệ mới hoặc nghiên cứu phát triển công nghệ ở nước sở tại
vì sợ bị mất bí mật công nghệ.
Vậy còn mặt trái là gì?
Phần lớn số lượng các đối tượng
của quyền sở hữu trí tuệ hiện nay do các nước phát triển nắm giữ. Ðiều này tạo
nên lợi thế rất lớn cho sản phẩm của các nước này so với các nước đang phát
triển. Trong một số lĩnh vực, ví dụ dược phẩm, sự độc quyền khai thác bằng sáng
chế đã đẩy giá sản phẩm lên rất cao, đem lại lợi nhuận khổng lồ cho hãng sản xuất.
Các nước đang phát triển, vốn đã không có công nghệ, lại phải chịu mua các sản
phẩm với giá cao này nên thiệt thòi càng lớn.
Một ví dụ khác là phần mềm máy
tính. Giá một chương trình phần mềm thường từ vài trăm đến hàng ngàn đô-la Mỹ,
vượt gấp nhiều lần giá của chiếc máy tính. Nếu tuân thủ nghiêm ngặt chế độ bản
quyền phần mềm thì rất có thể nhiều nước đang phát triển không có được trình độ
công nghệ thông tin hiện nay.
Nói vậy không có nghĩa là chúng ta
khuyến khích việc vi phạm quyền sở hữu trí tuệ mà điều chính yếu là chúng ta
cần phối hợp với các nước đang phát triển khác đấu tranh cho một hệ thống bảo
hộ quyền sở hữu trí tuệ công bằng và hợp lý hơn.
Thời hạn bảo hộ các đối tượng
của quyền sở hữu trí tuệ theo Hiệp định TRIPS là bao nhiêu lâu?
Hiệp định TRIPS chỉ quy định thời
hạn bảo hộ tối thiểu, nghĩa là các nước có thể đặt ra thời hạn bảo hộ bằng hoặc
dài hơn thời hạn nêu trong Hiệp định TRIPS.
Thời hạn bảo hộ tối thiểu theo
Hiệp định TRIPS là :
- Bằng
sáng chế: 20 năm
- Bản
quyền (đối với các tác phẩm không phải là tranh, điện ảnh): 50 năm hoặc suốt
đời tác
giả cộng thêm 50 năm
- Bản
quyền điện ảnh: 50 năm
- Bản
quyền tranh: 25 năm
- Thương
hiệu: 7 năm
- Kiểu
dáng công nghệ : 10 năm
- Sơ đồ
bố trí mạch tích hợp: 10 năm
Chỉ dẫn địa lý và tên gọi xuất
xứ là gì?
Chỉ dẫn địa lý là tên gọi những sản phẩm gắn liền với nguồn gốc địa lý của
sản phẩm đó, và chính nguồn gốc địa lý này là yếu tố cơ bản nói lên uy tín,
chất lượng của sản
phẩm đó.
Tên gọi xuất xứ là một dạng của chỉ dẫn địa lý dành để chỉ các sản phẩm mà
chất lượng gắn liền với môi trường xuất xứ của sản phẩm.
Tại Việt Nam, "nước
mắm Phú Quốc" đã được công nhận là một chỉ dẫn địa lý. Như vậy, một loại
nước mắm khác sản xuất tại Thái Lan hay Trung Quốc dù có thành phần, độ mặn, độ
ngon tương tự cũng không được phép đưa tên gọi "nước mắm Phú Quốc"
lên nhãn hiệu của mình. Ở đây, "Phú Quốc" đã không còn giới hạn ở một
thương hiệu cụ thể mà trở thành tên gọi đại diện cho loại nước mắm của tất cả
các hộ sản xuất trên hòn đảo này.
Chỉ dẫn địa lý thường liên quan
đến các sản phẩm chế biến từ thiên nhiên như nông sản, hải sản, nhưng cũng có
thể liên quan đến các sản phẩm do con người tạo ra.
"Đồng hồ Thuỵ Sỹ" là một
ví dụ.
Phát minh và sáng chế khác nhau
như thế nào?
Phát minh là từ để chỉ việc tìm ra
những sự vật, hiện tượng, quy luật có sẵn trong tự nhiên nhưng trước đó con
người chưa biết tới. Còn sáng chế là sản phẩm sáng tạo của bộ óc con người,
trước đây và sau này không hề có trong tự nhiên.
Ví dụ M. Faraday là người đã phát
minh ra hiện tượng cảm ứng điện từ, còn T. Edisson lại là người sáng chế ra
bóng đèn, máy ghi âm; I. Newton đã phát minh ra định luật vạn vật hấp dẫn, còn
E. Rubik đã sáng chế ra khối vuông 6 mặt kỳ ảo mang tên ông.
Phát minh và sáng chế đều thể hiện
những bước tiến của trí tuệ con người.
Phát minh thường là những môn khoa
học cơ bản, mang tính lý thuyết, được ghi nhận công lao của người tìm ra, nhưng
không phải là đối tượng được bảo hộ như sáng chế.
Nếu bạn vẫn còn chút lúng túng
trong việc phân biệt hai khái niệm này, xin hãy nhớ: cái gì được con người
"tìm ra" thì là phát minh, còn cái gì được con người "nghĩ
ra" hoặc "làm ra" thì là sáng chế.
Sản phẩm sáng tạo như thế nào
thì được coi là sáng chế?
Một sáng chế phải đảm bảo
đủ các tính chất chính sau đây:
- Mới về
nội dung
- Có tính
sáng tạo so với các giải pháp đã có
- Có khả
năng áp dụng ��ại trà trên quy mô công nghiệp.
Pa-tăng và li-xăng có phải là
một hay không?
Không. Pa-tăng là bằng sáng chế.
Còn li-xăng là giấy phép sử dụng sáng chế.
Khi đăng ký một sáng chế mới, nhà
sáng chế được cấp bằng sáng chế để chứng tỏ quyền sở hữu của mình. Sau đó, nhà
sáng chế có thể tự mình khai thác sáng chế bằng cách tổ chức sản xuất ở quy mô
công nghiệp. Nhưng nếu nhà sáng chế không có khả năng làm việc này, họ có thể
cấp giấy phép cho phép các nhà sản xuất khác sử dụng sáng chế của mình. Tất
nhiên, để đổi lại, nhà sản xuất phải trả cho nhà sáng chế một khoản chi phí
nhất định.
Tuỳ theo thỏa thuận giữa nhà sáng
chế và nhà sản xuất, giấy phép sử dụng sáng chế cóthể được cấp cho nhiều người
hoặc duy nhất một người, trong toàn bộ thời gian sáng chế được bảo hộ hoặc chỉ
trong một khoảng thời gian ngắn hơn.
Nếu nhà sáng chế không tự sản
xuất mà cũng không chịu cấp giấy phép sử dụng sáng chế thì sao?
Trong trường hợp này, nếu thấy cần
được đem ra áp dụng vì lợi ích chung của cộng đồng thì cơ quan quản lý Nhà nước
có thể can thiệp bằng cách tự đứng ra cấp giấy phép sử dụng sáng chế và yêu cầu
nhà sản xuất được cấp giấy phép phải trả cho nhà sáng chế một khoản thù lao hợp
lý. Ðây được gọi là giấy phép bắt buộc.
Hiệp định TRIPS có quy định về
những điều kiện để có thể cấp giấy phép bắt buộc.
Trách nhiệm chứng minh khi xảy
ra tranh chấp bằng sáng chế thuộc về bên nào?
Nếu bằng sáng chế được cấp cho quy
trình sản xuất và có tranh chấp về quy trình đó thì trách nhiệm chứng minh
thuộc về bị đơn. Nghĩa là người bị cáo buộc là vi phạm bằng sáng chế sẽ phải
chứng minh là quy trình sản xuất của mình khác với quy trình đã được cấp bằng
sáng chế.
Theo Luật Việt
